یئددی گون، یئددی طالع، بیر انسان

جاهان درگیسی­ بیرینجی سایی­سی­­نین باش سؤزو

ایواز طاها

بیرینجی گون:

ایلغیم

ادیب­لرین بیر چوخو ادبیاتی هر شئیدن اوستون ساییرلار. شاعیرلر شعری اینسان دوشونجه­سی­نین جؤوهری، صنعت­چی­لر ایسه موسیقینی کاینات هارمونییاسی­نین شلاله­سی حساب ائدیر­لر. فیلوسوف­لار دا بئله دوشونور­لر کی، سن دئمه بیزیم دونیامیزین آلین­یازیسی اونلارین کیچیک بئینینده فورمالاشیر. هئرمان هئسه «هؤلدئرلینین بیر بیت شعری بوتون سیاست­چی­لرین آغلینا دَ­یَر»، سؤیله­سه ­ده، هله نه اَیری­یازی [پوئزیا!]، نه دوزیازی [نثر]، نه موسیقی، نه ده فلسفه هئچ­واخت قودرت شیطانلیغینا اوستون گله بیلمه­میشلر. سونوجدا دونیانین طالعینی ادیبانه یازی­لار، شاعیرانه دویغولار، مؤحتشم سیمفونیالار، یا دا فیلوسوفانه دوشونجه­لر دئییل، سیاسی هذیان­لار چؤزومله­ییر.

ایکینجی گون:

بیر الچیم اومید، بیر چَللک نفت

ایییرمینجی یوزایللییین سون ایل­لرینده اینانج­لاری، توپلوم­لاری، و نهایت، مفتیللی سرحدلری سیلکه­له­ین زلزله سونوجوندا، یئنی بیر دونیا یارانیر. لاکین بو یئنی دونیا یارانار یارانماز یئنی انتیظام دا اؤزونون جیندیر قایدالاری و اسکی گله­نک­لری  ایله باشیمیزین اوستونو آلیر. بو یئنی انتیظام دئییلن قایدا، ائله مودهیش سورعتله مئیدانا چیخیر کی زامانی و اینسانی بیر دایره ایچه­ریسینده یئر کیمی فیرلادیر. زامان اؤتوب انسان فیرلاندیقجا، اینانج­لار دَییشیر، گونده بیر رنگ آلیر. سونرا انکیشاف زیروه­سینه یوکسلمیش مدحیه­چیلیک علمی، بو ایرنج دَییشکن­لییی اؤرت­باسدیر ائده­رکن، فانی انسان بیر باشا 19 عصرین چئیننمیش آمالینا قاییدیر: اومید خسته­لییینه.

بو قاییدیش پرو­سئسینده اومید آدلی سئویملی آنلاییش، اجتیماعی چالیشقانلیغی عوض ائدیر. سونرا دبدن دوشموش پارتیابازلیق یولو ایله دموکراتیا گؤیرچینی دیمدییینه زیتون یارپاغی آلیر، بوینونا گول چلنگی سالیر، گلیر گله­جه­یین ایتکین اوفوق­لرینه قونور. آرخا پلاندا آنجاق بیر قیزیل بایراق قالیر، بیر مومیالانمیش هیکل. گؤیرچین بیر سیگارت یاندیریر، کَهَر آت مینیر، آتلانیر، کمند آتیر. کیمه آللاه بیلیر. داها سونرا اَیری­پالان­لارلا گتیریلن آغزی قاپالی صاندیق­لاردا کوللی میقداردا آلابَزَک ائمبلئم­لر گلیر. بعضی­لرینه گؤره، بو اَیری­پالان­لاردا گؤندریلن یونگول هدیه­لر، آنجاق بیزی گوموش یوللارلا «ایروان»ـا آخان قیزیل کاروان­لاریندان یاییندیرماق مقصدی گودورموش.

اوچونجو گون:

ابدی یئنیلگی

گونوموزون شاعیری پاراجانوون «عاشیق غریب»ـینی خاطیرلادیر، «عالیم»ین غریب سسی ایسه «قدیر»ین «قارا باغ  شیکسته­سی»نی. سونونجو آککورددا هر شئ داغیلیر، کائنات تیتره­ییر مفکوره­لر چاخناشیر. هئچ­لیک باش وئریر. و نهایت­ده، هئچ­لیک یادداشیندا قورونوب ساخلانان اینسانین یگانه ایزی محتشم بیر خاطیره کیمی گؤزه چارپیر. او، هم ستارخانین خاطیره­سی­دیر، هم ده جوهر دودایئوین. بیر گون سیبرده، او بیریسی گون دوغما باکیدا چوروموش حسین جاویدین.

غریبه­دیر، پوئزیانین چالاری ایستر فضولی دیلینده، ایستر شهریارین کوسکون کؤنلونده عینی­دیر و اونون عکس صداسی هئچ­واخت قودرت و سیاست دیوارینی آشا بیلمیر. بورادا صؤحبت سوسیال حیاتدا اؤنملی رول اوینایان، و حیاتیمیزی یاخشیلیغا، پیسلییه یؤنلده بیلن سیاستدن گئتمیر، ابدی مغلوبیته اوغرامیش پؤئزیادان گئدیر. شاعیر یاخشی بیلیر: نه قده­ر اینسان یاشاییر «شب هیجران» ترنّومو او قده­ر داوام ائده­جک. بوتون بونلارا رغمَن عادی حیاتین بوش آلقیش­لار کیمی دایاز رئاللیق­لاری  اجل تکی غفیلدن باش قالدیریب، پؤئزیانی زهر­له­ییر. سون مقامدا سیاست یئنی­یئتمه­لری دولاشیق بولماجالارین چؤزومونو تاپیرلار: سن دئمه، بو خالقین تنززولو بیر باشا فضولی­نین پؤئتیک دونیاسینا اساسلانیر! شاعیر، قارشیلاشدیغی بو مشئوم اوغورسوزلوقدا آدامسیز دئییلدیر. چونکی اونون آغری­لارینی، آجی­لارینی بؤیوک بیر فیلوسوف دسته­سی ده بؤلوشور.

دؤردونجو گون:

چؤره­کله دوشونجه یاریشی

ادبیاتچی، اینجه­صنعت خادیمی، رسام، یؤنتمن و بسته­کارلا  برابر، چاغداش فیلوسوف دا فاجیعه­یه عینی شکیلده قاپیلیر، عینی بیچیمده سوسور، دوشونور و دانیشیر. او، زاقافقازیا آدلانان گرگین بؤلگه­ده یئری گؤیو اَلَک­بَلَک ائدیر، دوشونجه­یه ایشلک [فونکسیا] آختاریر، لاکین آلینمیر کی، آلینمیر. بیر زامان فلسفه متافیزیک دونیاسی­نین گئنیشلیک، زنگینلیک و لامکانلیغینی اونا گؤره ترک ائتمیشدی کی، یئر اوزه­رینده آج­گؤز اینسانین گوندن­گونه آرتان ایستک­لرینی تخنولوگییا واسیطه­سیله حیاتا کئچیرسین. لاکین ایندی باکی­نین مرکزینده یئرلشمیش یئنی و اسکی بینالاردا فلسفه نه­اینکی گؤیو و یئری بیرلیکده ایتیریر، مئتودولوژی قونوم [جایگاه] بیله قازانا بیلمیر.

سؤزسوز، فیلوسوف بئله وضیعت­دن راضی­لیق حیسسی دویا بیلمز. او ائله دوشونور کی ، اینسان یارانان گوندن، بلکه ده اوندان اؤنجه، دوشونجه دئییلن ماراقلی سوبیئکت مئیدانا چیخمیشدیر. دوشونجه­نین مئیدانا گلمه­سی­نین باشلیجا سببی اونون هر هانسی بیر احتیاجی آرادان قالدیرا بیلمه­سی و یا حیاتدا ایفا ائده­جه­یی رول دئییل، محض اونون اؤزونون اینسانین ان بؤیوک ایسته­یی اولماسیدیر. دوغرودور، فلسفه­نین یارامازلیغی هاراداسا موباحیثه مؤوضوعسو اولا بیلمز. واختیله اینسان یاشایشیندا باش وئرمیش نهنگ دییشیک­لیک­لر ائله محض فلسفه­دن ایرلی گلمیشدیر. اوسته­لیک چاغداش دونیانین معروض قالدیغی بؤیوک اینکیشافین نظری اساس­لاری، تئخنولوگییانین یارانماسی و اونون جهاندا یاراتدیغی یاخشی­یامان تبدلات، هابئله گولونج نیک­بین­لییی رئال بدبین­لیک­له جیلوولاما قابیلییتی و نهایت، اؤزونو اینکار ائتمک جسارتی فلسفه­نین گؤبه­یینده یئرلشیر. آرتیق فیلوسوف بوردا یانیلیر کی، چؤرک­له  دوشونجه یاریشیندا انصاف آدلی میزانی بوم­بوش جیب­لر و آج قارین­لار سیراسیندا گؤرمک ایسته­ییر. باخ، ائله بو آندان او یازیغین الینده فلسفه دئییلن دئکوراتیو بیر واسیطه قالیر: ائله بیر واسیطه کی، نه مدنیته یاراییر، نه ده گؤده­نیته.

بئشینجی گون:

آللاه رحمت ائله­سین!

حادیثه­لر تله­سیک شکیلده بیربیرینه جالانیر. ساختا رئاللیق­لارین یئرینی عادی حیات شیلتاقلیق­لاری دئییل، فانتازیا آلیر. فانتازیا آرخاسیندا ایسه چیخیلماز یوللارا گتیریب چیخاران خولیالار یئرله­شیر. فؤوقل آغیلا اینانان­لار دا ائله سانیرلار کی، اوزاق مسافه­لرده کؤکله­نیب  اوستوموزه یویورن چئشیدلی دالغالارلا پولسوز پاراسیز دوزگون بیلگی­لر گلیر. تیکانلی مفتیل­لر گئدیر، لاکین مفتیل دوشونجه­سی بئیین­لرده چیرپینیر، یئنه ده واختیله دیکلدیلمیش نهنگ هئیکل­لرین اوزه­رینه قونور. سونرا تاریخ محض او دایاندیغی آندان یئنی­دن باشلاییر. بو دفعه گله­جه­یه دوغرو گئتمیر، بیر باشا کئچمیشین درینلیینه یویورور. بئله­لیکله، او چیرپینتی بو عکس استیقامتده تاماملانیر، داها دا بیتکین­له­شیر .

بوتون بونلاردا ـ مادی و معنوی حیات ساحه­سینده قضا پارالئل باش وئریر. کیمسه بیر بند قوشما ایتیریر، هارداسا بیر باشقاسی بیر قارین  چؤره­ک تاپیر. تاجیر بیر گئجه­ده مدنیت زیروسینه یوکسه­لیر، کیتاب­لاری پارتاپارت ایشیق اوزو گؤردوکده، سئوینجیندن دریدن قابیقدان چیخیرسان. آمما سئوینجین چوخ کئچمه­دن سونسوز کدره، آجییا چئوریلیر: عالیم ال­یازمالاری قولتوغوندا فیرمالاری دولاشیر، سپونسور آختاریر. یوخودان آییلار آییلماز گؤرورسن کی ادبیاتی، شعری ، حئکایه­نی و یومورو موزئیه گونده­ریب، سرحدلردن دارتیلیب سؤکولموش مفتیل­لرله علم اوجاق­لاری­نین قاپی­لارینی هؤرموش­لر. بیرجه او قالیر کی قارلی  یاغیشلی بیر جومه آخشامی علمین اؤلومو موناسیبتیله کئچیریله­جک تدبیرده اشتیراک ائدیب، آغیز دولوسو «آللاه رحمت ائله­سین» دئیه­سن.

آلتینجی گون:

موحاریبه گونو

دئمک، بورا آوروپادیر، آمما آوروپانین اوچونجودونیاسی. بورا اگر آوروپانین گؤبه­یی اولاسایدی بئله یئنه­ ده دریدن­ قابیغدان چیخماغا دَیمزدی. یئنه ده شوشانین کرپیج کرپیج سؤکولوب ایزی­نین تاریخ یادداشیندان سیلینمه تهلوکه­سی گؤزله­نیلمز اولمازدی. یئنه ­ده خان­کندینده اَل­آلتی بیر حؤکومت هئچ کورلوق چکمه­دن دره­بَی­لیک ائدردی،  هومانیزم  اوجاغی ساییلان همین پاریسین قولاغی دیبینده بوسنیالی­لارین دریسی دری دیری سویولدوقدا بیز نه ایتیریب، نه آختاریریق؟ دری­لر سویولوب، گؤزلر چاناقدان چیخیب، باش­لار کسیلدیکدن سونرا، آوروپانین ویجدانی اویانیر و فانتازیا سجیه­لی صولح کونفئتینی پارچالانمیش بیر خریطه­یه بوکولو حالدا سارایئویا هدیه گؤندریر. بیر اؤلکه اوچ پیرئزیدنت، ایکی باش ناظیر و دؤرد بایراق! مسئله او قده­ر مرکّب حالا گلیب چاتمیش دیر کی ، گویون انگینلیینده یئرلشمیش پلانت­لردن خارق­العاده وارلیق­لار دا بَبَک قالمیشلار. اونلار بیزیم بو کیچیک یئر کوره­سینه گلیب، داغلاردان آشیر، چایلاردان کئچیر، بؤلگه­لری دولاشیر، اؤلکه­لری گؤرور، سونرا اؤز پلانت­لرینه قاییدارکن بئله چیخیش ائدیرلر: «یئر پلانتینده بوتون گؤردوک­لریمیز بیر یانا، انسان آدلانان ایکی آیاقلی  جانلی جاناوار ایسه بیر یانا. بونلار سؤنمز هیجان و سونسوز تاماهکارلیق­لا داغا  داشا داراشیر، هر شئیی چالیب چاپدیقدان سونرا، ایکی جرگه­یه بولونور، بیربیری­لری­نین جانینا دوشور، باجاردیقجا اؤلدورورلر . نهایت قان تؤکمکده داها باجاریقلی اولان انسانلار اوردئن آلیر ، قهرمان آدلانیرلار.»

بو آنلاشیلماز و مجهول یولچولارین یاراتدیقلاری اینسان اوبرازی، 20ـ جی عصریده قارشیلاشدیغیمیز بیر چوخ رئاللیق­لارلا اوست­اوسته دوشور. بیز هامیمیز بو اؤتن یوز ایلده دفعه­لرله اؤلومو گؤزوموزله گؤرموشوک. هر دفعه گؤجلو انسانلارین بیربیرینه غضبی توتاندا، قورخونج فاجیعه­نین باش وئره­جه­یینی گؤزله­میشیک. بعضَن هیجانلی انتظاریمیز سئویج­له سونا چاتیب، بعضَن ده بؤیوک فلاکت­لر  توره­دن  بیرینجی و ایکینجی  جاهان ساواش­لاری باشلاییب.  سونرا همیشه اولدوغو کیمی، فاجیعه آردیندان طنطنه­لی صولح تدبیرلری کئچیریلیب. لاکین ائله همین واخت­لاردا گیزلی بارماق­لار داها قورخونج رقابت­لره  حاضیر لیق گؤرور ، هیروشیما و ناکاساکیده سیناقدان کئچیریلن دهشتلی سیلاحارا یئنی استیفاده یول­لاری آختاریرلار.

آمما گئتدیکجه باللیستیک راکئتلره و یاخود گئنیش مئقیاسدا ویران­ائدیجی سیلاح­لارا او قده­ر احتیاج دویولمادی. چونکو انسانین داخیلینده یئرله­شن کین­کدورت سیلاحی هر شئیه اوستون گلدی. ائله اولماسایدی رواندادا، زئیرده آدام آدامی یئمزدی؛ افغانیستاندا انسان آخینی فاجیعه­دن کئچن دقیقه­لرده، ساعاتلاردا، یوخ ائدیلمزدی. ائله اونو اوچون صولحدن سؤز گئدن زامان، اود پوسکورن تانک­لار قومسال چؤللرده دؤردنالا چاپیب، بیر گون سایگوندا، غزه­ده، قصرشیرینده، گروزنیدا، او بیری گون ایسه قاراباغدا انسان­لاری بوتون آبیده­لرله برابر یئرله یکسان ائدیر و یئر اوزونده بؤیوک مزارلیق­لار یادیگار قویور گئدیر.

اگر گروزنیدا بؤیوک بیر اؤلکه دیز چؤکمه­سه­یدی، یازیق شاعیر مئییت­لردن قوپان قوخولو سوژئت­لر نتیجه­سینده بوغولوب اؤلردی. آمما فاجیعه عکس استقامته یؤنه­لیر و کؤورک اوره­ک­لر حربی سورساتا اوستون گلیرلر. موحاریبه بیرینجی نؤوبه­ده انسان بئینینده­کی کونسئپسییالاردان باشلادیغی کیمی، تجاوز قارشیسینداکی دیره­نیش ده انسانین اوره­یینده یارانان اینام و ایگیدلیکدن باشلاییر. نیتیجه­ده تجاوز نه قده­ر چیرکیندیرسه مودافیعه بیر او قده­ر ایلاهی­لشیر.

یئددینجی گون:

یانار گول

قیش مؤوسومو الیمی اوزاتدیم، قارین ایچیندن بویلانان چیچه­یی دریم. علی آغباش هیجانلا سؤیله­دی:

ـ بئله بیر شئی اولماز می دئییرسن؟!

آمما من گؤردوم ـ

مؤوسوم قیش ایدی،

هر یان قار ایدی.

آدام بیر گول قوپاردی،

الی یاندی!