ايچيندن زامان كئچمهين يارالار
یارپاق قزئتی بیرینجی ساییسینین باش سؤزو
ایواز طاها
بئش ايل گؤزلريميزي يوللارا زيللهديكدن سونرا، سانكي بير داها دونيايا گؤز آچيريق. تكليف ائتديييميز آدلارين ايچيندن بير آد چيخير: «يارپاق». اينجه، يوموشاق، بلكه ده ياشيل بير آد.*
□
قدريني بيلن اولسايدي، بئش ايل بير عؤمور ساييلا بيلردي. آمما بيلن اولمادي. بئش ايل بوندان اؤنجه نشرينه جان آتديغيم بير قزئتين ياييلماسينا يئنيجه اذن وئريلدي. سونرا گئجيكمهدن قوللاريميزي چيرمالاييب، كؤهنه يولداشلاري آراييب آختارماغا باشلاديق، اونلارلا یاناشی يئني آرخاداشلار تاپديق.
گوجوموز يئتسه، يئنه ده يئني بير يول آچماق ايستهييريك. بو آختاريشدا غريبه بير حيسسه قاپيليرام. بيرينجي دؤنه «يول» درگيسينين نشرينه حاضيرليق گؤرهركن، و اونون يولا دوشهجهيينه اوميد بسلهيركن، بئله بير ضديتلي حيسسه قاپيلميشديم: اضطيراب ايچينده آز قالا بوغولان يئني بير سيناغين سئوينجي. بو آجي ـ شيرين دویغو، اورادان ايرهلي گلير كي، «يالان دانيشاندا ميللتين آجيغي گلير، دوز دانيشاندا ايسه قودرتين.» آمما قودرتين گؤزوندن اوغورلانماق مومكون اولورسا دا، كوتلهدن گيزلنمك يالنيز غريبه وارليقلارين اليندن گلير. دئمك يئنه ده يازيچي سؤزون تام آنلاميندا اؤز يوردوندا غريب انسانا بنزهيير. چونكي کؤهنه آذربایجانلی اورخان دئميشكن بو ميللتي اؤيورسن ايچيندن ميف [افسانه] چيخير، دؤيورسن تحقير.
□
ايش اورا گتيريب چيخارير كي، او قدهر ده يالان سؤيلهمهيي باجارمايان يازيچي، ميللتله قودرت آراسينداكي قيل كؤرپوسوندن كئچمهلي اولور. ائله بير كؤرپو كي، بير دفعه ده ياري «يول»دا اونون اوزهريندن اوچدوق. هارا؟ آنا آخماتووانين شعريني ترننوم ائدهرك تپهسي اوسته اونوتقانليق دونياسينا:
«اوزون ايللر اؤتوركن آيريلديق
داها سؤيلهمهيه نهييميز وار كي،
ايندي هر ايكيسي منيمدير:
آزادليق سويوقلوغو اورهييمده
و گوموش تاج باشيمدا.»
□
«يول» و «يارپاق» آراسينداكي زامان اوچورومو، ايللرين سايي ايله اؤلچولوكده او قدهر ده گئنيش دئييل. لاكين بو قيسا زامان كسييي، اجتماعي گئديشلر باخيميندان كؤكلو دييشيكليكلرله سئچيلير. اگر 90ـ جي اونايللييين باشلانغيجيندا آنجاق «وارليق»، «يول»، و «ايسلامي بيرليك» چيخيرديسا، ايندي ديليميزده بوللو درگي، هفتهليكلر، اؤزلليكله اؤيرنجي نشريهلري ايشيق اوزو گؤرور. او ايللر بير چوخ مسئلهلرين قويولوشو ياساق ايديسا، ايندي بير چوخ مسئلهلر اؤز تونوخولمازليغینی ايتيرميشلر. نه يازيق كي، بو ايرهليلهييش اينديكي معيار ديلين گوجلهنيب، گئنيشلنمهسينه گؤزه چارپار قدهر كؤمك گؤسترمهميشدي.
اوزون مدت ديلدهكي «وارليق» گلهنهيي اولماسايدي، چوخ گومان کی، بو يئني گيريشيملر ده چتينليكلر بورولقانيندا بوغولوب گئدهجكدي. بيز وارليق تجروبهسينه درين ايستك و سايقي ايله ياناشماغيميزلا برابر، هم «يول»دا، هم ده «يارپاق»دا يئنييئني اوخوجولار آختارماق ايسترديك. بو نشريهلرين چيخماق عرفهسينده آپارديغيم مصلحتلشمهلردن آيدين اولموشدور كي، بو هئچ ده آسانليقلا گئرچكلشهجك بير ديلك دئييلميش. بو ساده و اؤنملي ديلهيين، يعني آذربايجان ديلينين اوخوجو دايرهسيني فارسجا اوخوموش سويداشلاريميز آراسيندا گئنيشلنديرمهيين ايلكين شرطلري داغ كيمي اؤنوموزده دورور. چونكي يئني اوخوجو آختارماق، ايستهنيلن اوخوجونون ديلي ايله يازيب ياراتماق دئمكدير. نه يازيق كي، بو آغير يوكو تكباشينا داشيماغا بيزيم اينجه چيينيميز دوروش گتيره بيلمير.
□
يئني اوخوجو آختارماق، ائله بير اوخوجون ديلي ايله يازيب پوزماق دئمكدير. بو نئجه و هانسي يوللا باش توتا بيلر؟ بو سورغونون جاوابي اولاراق بير گونون ايچينده اوچ باخيشلا اوزلهشيرم:
1ـ بيرينجي باخیش عربجه، فارسجا و باشقا ديللردن آلينما سؤزلرين يازيلماسيني فارس ديلينده اولدوغو كيمي تكليف ائدير. اوستهليك، سؤزلرين دييشيك شكيلده يازيلماسينا قارشي چيخير. اؤرنهيين، بونلارين فيكرينجه، «توسعه» سؤزونون يئرينه «انكشاف»، و «مسيحييت»ين يئرينه ایسه «خريستانليق» سؤزوندن یارارلانماق اولدوقجا گولونجدور، يئرسيز بير آدديمدير. و «ساعات» كيمي سؤزلر فارسجادا اولدوغو كيمي «ساعت» يازيلماليدير.
2ـ ايكينجي مصلحته گؤره، آذربايجان جمهوريتينده گلیشمیش معيار ديلي اساس توتاراق سؤزلر و دئييملري يازيب ايشلتمهليييك: اينتئنسيولشديرمك، موكافات (جايزه)، باشرئداكتور (باشيازار)، پروتئكتانتيزم (پروتئستانتيزم)، تشبث، امريكا بيرلشميش شتاتلاري، ايشگوذار، گمراه (ساغلام)، سوبئستانسيا (جوهر)، كاتئقوريا (مقوله).
3ـ اوچونجو مصلحت تميز آذربايجان ديلينجه يازماغي جوشقونلوقلا ايرهلي سورور. اؤرنهيين، «موعاصر» سؤزونون يئرينه «چاغداش»دان فايدالانماغيميزي و «بؤحران»ين عوضينه «گرگينليك» سؤزجويونو ايشلتمهييميزي وورغولايير.
اگر بيرينجي واريانت ديليميزين زنگينلشمهسينده اؤنملي رول اويناماسا دا، بو اوچونجو تكليف اوزهرينده داها آرتيق دايانماليييق. ديليميزي يابانجي ديللرين گراماتيك ائتکیسیندن قوروماق و اونو اؤزگه سؤزجوكلردن تميزلهمك بيزيم باشليجا بورجوموزدور. آنجاق بو ديلك هئچ ده بيزيم اوچونجو تكليفي بوتونلوكله منيمسهمهييميز آنلاميندا دئييل. يئني اوخوجولارين ايستكلريني نظره آلاراق، اوچونجو تكليف باشدا اولماقلا، ايكينجي واريانتين مثبت يؤنلريندن فايدالانماغي مقصده اويغون گؤروروك. آمما بيز بو ايشين عؤهدهسيندن نئجه گلمك ايستهييريك؟
هر شئيدن اؤنجه ديليميزين داها آرتيق ديرچهليشي اوغروندا آتيلاجاق هر آدديمي دوزگون گراماتيك قايدالار چرچيوهسينده گؤرمك ايستهييريك. ديليميزه كسكين ضربه، باشقا ديللرين گراماتيكاسينين اوستونلويو حسابينا ائنديريلميشدي. بونا گؤره، بيز آذربايجانين علمي دايرهلرينده الده ائديلميش گراماتيك اوغورلارا گؤز يوما بيلمهريك. بيز اؤتن يوز ايلليكده گلیشیشيب دقيقلشميش گراماتيكاني منيمسهمهليييك. بو، يان كئچيلمز بير آماجدير.
آمما سؤز احتياطلارينا گلديكده، بوردا چئشيدلي مولاحيظهلر ايرهلي گلير. چونكي يازيچيلاريميز بو اؤنملي مسئلهيه آيري آيري گؤزلوكلر آرخاسيندان باخيرلار. بير ياندان روس، فارس، عرب و لاتين ديللريندن گلمه سؤزجوكلر، دوغما سؤزلري ديليميزين اونودولموش كونجلرينه سيخنايير، او بيري ياندان ايسه ايچينده هئچ بير يابانجي سؤزجوك بولونمايان ديل، رئال گؤرونمور. چونكي، هر بير ديل اؤزگه ديللرله آليش ـ وئريش يولو ايله چيچكلهنير. اوستهليك، ديليميزي يابانجي سؤزلردن تميزلهمك باشلانغيجدا گؤروندويونه رغمن، داها چتين و مركب بير گئديش اثناسيندا گئرچكلهشه بيلر. اوزون ايللر بويو نسيلدن نسيله، مكتبلردن قووولموش ديليميزده، بير چوخ آنلاملاري هله اؤزگه ديللردن آلينما سؤزلرله ايفاده ائتمهليييك. چونكي بوندان چكينديكده، فارسجا يازيب ياراتميش اوخوجو كوتلهسيله، ايليشگيلريميز قورولماياجاق.
اوچونجو تكليفه گؤره، بيز ديليميزين قاپي ـ باجالاريني اؤزگه سؤزلرين اوزونه باغلاييب، گرهكلي آنلاردا لازيمي سؤزلر قوندارماليلييق. بعضيلرينه گؤره بو سؤزلري تورك ديلينين كئچميشيندن و يا آيري قوللاريندان آختاريب، تورکجهمیزده منيمسهمهليييك. دوغرودور، باشقا ديللرين آمانسيز يوروشونه معروض قالميش آذربایجان توركجهسيني هاچانسا بول بول ياد سوزجوكلردن تميزلهمهليييك. لاكين، بعضي يئني يازيچيلارين آراسيندا ياييلميش بو چؤزوم يولونون چاتيشمامازليقلاري واردير. بونلارين باشليجا سببي ديليميزي يئتيرينجه اؤيرنمهدن، اوندا اصلاحات آپارماق هوسيدير. آيديندير كي، ديلده ياراناجاق هر بير دييشيكليك، هر شئيدن اؤنجه بؤيوك بيليك، يازيچيليق باجاريقي و ديلچيليك قايدالارينا تانيشليق طلب ائدير. بونا گؤره بعضي يازيچيلارين ديليميزي اؤزگهنين ائتکیسیندن قوروماسي، نه قدهر قودسال اولسا دا، يئني ـ يئني يانيليشليقلار گتیریر. يالان اولماسين بعضن ائله آداملارا توش گليريك كي، اؤزهل و آنلاشيلماز بير ديلده يازيب ياراتماغا جان آتيرلار. من بيلميرم يازيسينين هئچ بير جوملهسينده «سس اويغونلوغو» كيمي ساده بير قايدايا رعايت ائده بيلمهين يازيچي، ديلده دييشيكليك آپارماغا نه قدهر حاقليدير؟ ماراقليسي بودور كي، بونلار باشقا دیللرین گراماتيكاسي اساسيندا يازاراق، اوچ ـ بئش آذربايجانجا قونداريلميش سؤزلرله سانكي ديليميزي تميزلهمك ايستهييرلر. بو آخين هئچ ده سئيرك و آز ساييلي آداملارا عايد دئييل، گئنيش ياييلميش بير يؤنهليشدير. يئنه ده وورغولاييرام كي، ديلده هر بير دييشيكليك آپارماق، ديلله اطرافلي و درين تانيشليقدان سونرا باش توتماليدير. هر بير يئني سؤز، يئني دئييم ايلك نؤوبهده سئچكينلر سوزگجيندن كئچمهلي، سونرا کوتلهنین ذؤوقو ايشيغيندا سينانماليدير. سؤزجوک يانليش و يئترسيز قونداريليرسا، ديلين اؤزولونده آخان مضمون و مصداق چارپازليغي پوزولاجاقدير.
اوستهليك، اوخوجو هر بير يازيدان نهسه اؤيرنمك ايستهيير. بونون اوچون قوندارما سؤزلر زامان سورهسينده گئتدیکجه ديله آشيلانماليدير. باشقا سؤزله، بيز يئنييئني اوخوجولارلا دانيشيغا گيريشمهليييكسه، بو آنجاق قارشيليقلي دوشونجه چرچيوهسينده گئرچكلشه بيلر. قارشيليقلي دوشونجه ايسه، ايكي طرفين باشا دوشهجكلري كونكرئت سؤزجوكلرله دوغرولاجاقدير. آذربايجان توركجهسينده قونداريلميش سؤزلر ديلين گراماتيكاسينا اويغون يارانماليدير.
□
یاشاییشیمدا اوغورلو تجروبهلريمين ياري يولدا قالماسينا آليشسام دا، يئنه ده ايستكلي قلمداشلارين اوزاداجاقلاري اللرينه گووهنيرم. بئش ايل گؤزلريمي كيتاب يوكلو كروانلارين گليشينه زيللهسم ده، صبريم توكنمهميشدي. بونا اينانيرام كي، بيز هله ده دونيايا گؤز آچيريق.